Việt Nam đang đứng trước một giai đoạn chuyển đổi quan trọng trong hành trình số hóa. Trong vài năm gần đây, hàng loạt chính sách và đạo luật mới liên quan tới khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo đã được ban hành, cùng với sự xuất hiện của các công nghệ chiến lược được ưu tiên phát triển trong nước. Đáng chú ý hơn, các thảo luận về triết học AI – một chủ đề tưởng chừng xa vời trong những năm trước, mà nay đã trở thành nhiệm vụ trọng tâm trong kế hoạch quản lý của các nhà lãnh đạo. Những biến chuyển này cho thấy chuyển đổi số của Việt Nam không chỉ đơn giản là ứng dụng công nghệ, mà là quá trình kiến tạo thể chế, kiến tạo năng lực và kiến tạo tư tưởng cho một xã hội đang thay đổi nhanh chóng.
Điểm xuất phát của quá trình này chính là hệ thống pháp lý. Luật pháp có vai trò như nền móng cho mọi hoạt động chuyển đổi. Tuy nhiên, khoảng trống thể chế ở giai đoạn triển khai đã xuất hiện khá rõ. Bà Nguyễn Như Quỳnh, Vụ trưởng Pháp chế Bộ Khoa học và Công nghệ, chỉ ra rằng "Luật đã có hiệu lực nhưng thiếu nghị định, thông tư hướng dẫn khiến các cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp lúng túng khi triển khai".
Nguồn bài báo tham khảo: "Không để các luật về khoa học công nghệ chờ nghị định, thông tư – VNExpress"
Bà Nguyễn Như Quỳnh tại họp báo thường kỳ Bộ Khoa học và Công nghệ, tháng 12/2025. Ảnh: Thùy Linh
Thực tế cho thấy khi văn bản hướng dẫn chậm ban hành, các sáng kiến đổi mới dễ bị ách tắc ngay từ khâu đầu. Doanh nghiệp không biết cách áp dụng luật để được hưởng ưu đãi, các viện trường không có cơ chế thử nghiệm chuyển giao công nghệ, và cơ quan quản lý không có cơ sở đánh giá kết quả. Đối với môi trường công nghệ, độ trễ này gây hậu quả lớn hơn so với các ngành truyền thống, vì vòng đời công nghệ ngắn, tốc độ đổi mới nhanh và cơ hội cạnh tranh xuất hiện trong khoảng thời gian hạn chế.
Từ góc nhìn của Viện Nghiên cứu Tổ chức và Kinh tế số, giải pháp không chỉ nằm ở việc ban hành nhanh hơn văn bản dưới luật, mà ở việc thiết kế hệ thống chính sách linh hoạt hơn. Một mô hình thử nghiệm pháp lý (sandbox) – nơi doanh nghiệp có thể triển khai thử sản phẩm mới với phạm vi rủi ro được kiểm soát – sẽ là công cụ cần thiết để rút ngắn khoảng cách giữa quy định và đổi mới. Bên cạnh đó, chính sách nên dịch chuyển từ tư duy “cấp phép trước – triển khai sau” sang “triển khai có kiểm soát – điều chỉnh dần”, phù hợp với đặc thù công nghệ.
Nếu thể chế là nền móng, công nghệ chính là công cụ tạo động lực. Việc Chính phủ xác định sáu công nghệ ưu tiên triển khai – gồm trợ lý ảo, robot tự hành, UAV, 5G, AI camera và mạng blockchain – thể hiện lựa chọn có tính toán rõ ràng về tầm nhìn và năng lực quốc gia
Nguồn bài báo tham khảo: "Sáu công nghệ chiến lược ưu tiên triển khai ngay – VNExpress"
Kỹ sư đang thử nghiệm trạm gốc 5G do Việt Nam phát triển. Ảnh: Trọng Đạt
Các công nghệ này đều có ba đặc điểm: phạm vi ứng dụng rộng, khả năng giảm khoảng cách công nghệ với các quốc gia tiên tiến, và tiềm năng hình thành ngành kinh tế mới. Trong nông nghiệp, UAV kết hợp AI có thể tạo ra sản phẩm nông nghiệp chính xác, giảm chi phí đầu vào và tăng năng suất. Trong công nghiệp, 5G và robot tự hành giúp tự động hóa, tối ưu năng lực vận hành trong nhà máy. Trong đô thị, dữ liệu AI camera có thể giảm chi phí giám sát và tăng an toàn lao động. Blockchain, trong khi đó, đang trở thành nền tảng niềm tin mới trong minh bạch chuỗi cung ứng và thương mại hóa nông sản.
Tuy nhiên, theo đánh giá của Viện, sự lựa chọn chiến lược này chỉ thành công nếu được chuyển hóa thành năng lực thị trường thực tế. Điều này đòi hỏi ba điều kiện: hệ sinh thái nghiên cứu – phát triển nội địa phải được đầu tư đúng hướng, doanh nghiệp phải trở thành chủ thể đặt hàng công nghệ thay vì chỉ tiếp nhận, và phải có cơ chế chính sách khuyến khích thương mại hóa tri thức. Một rủi ro hiện hữu là khu vực doanh nghiệp lớn sẽ tận dụng cơ hội nhanh hơn trong khi doanh nghiệp vừa và nhỏ có thể bị bỏ lại phía sau vì thiếu năng lực đầu tư. Do đó, các chương trình chia sẻ hạ tầng, quỹ đầu tư chung hoặc liên minh công nghệ giữa doanh nghiệp lớn – startup – viện nghiên cứu là lựa chọn cần được cân nhắc.
Khác với hai trụ cột hữu hình là thể chế và công nghệ, trụ cột thứ ba – triết học và tư tưởng AI – mang tính nền tảng nhưng ít được chú ý trong thảo luận công. Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng đã nhấn mạnh, “ Khoa học trả lời câu hỏi "chúng ta có thể làm gì", nhưng triết học giúp trả lời câu hỏi lớn hơn là "chúng ta nên làm gì" trong thời đại AI.” Câu nói này đặt ra vấn đề cốt lõi: một hệ thống công nghệ chỉ thực sự mạnh khi đi cùng hệ giá trị xác định nó vận hành vì mục tiêu gì.
Nguồn bài báo tham khảo: "Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng: Việt Nam nên có triết học về AI – VNExpress"
Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng chia sẻ tại Viện Triết học, chiều 6/1. Ảnh: TTTT
Trong bối cảnh AI có thể đưa ra dự đoán, gợi ý hành vi hoặc quyết định thay con người, những câu hỏi về đạo đức công nghệ, quyền riêng tư, quyền từ chối thuật toán hay trách nhiệm pháp lý trở nên không thể né tránh. Theo Viện, việc đưa triết học AI vào thảo luận chính sách là bước đi tiên phong của Việt Nam trong khu vực, và nếu được triển khai bài bản, nó sẽ giúp Việt Nam phát triển công nghệ trên một nền tảng có trách nhiệm và nhân văn.
Quan sát ở tầm hệ thống, ba trụ cột này đang tạo ra những chuyển biến có thể nhận thấy trong đời sống kinh tế – xã hội. Hạ tầng số đang mở rộng với tốc độ nhanh, doanh nghiệp công nghệ nội địa gia tăng mạnh về số lượng và quy mô, và nhiều lĩnh vực kinh tế truyền thống bắt đầu áp dụng các công nghệ mới để tối ưu hóa sản xuất. Tuy nhiên, hệ sinh thái vẫn còn đối mặt với một số rào cản: thiếu nhân lực chất lượng cao, khoảng cách giữa nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn, và tâm lý ngại rủi ro trong đầu tư công nghệ.
Từ góc nhìn của Viện Nghiên cứu Tổ chức và Kinh tế số, cần có ba hướng hành động rõ ràng. Thứ nhất, đẩy mạnh đào tạo và phát triển nhân lực theo hướng liên ngành, kết hợp công nghệ – quản trị – đạo đức dữ liệu. Thứ hai, thiết lập cơ chế đặt hàng công nghệ giữa nhà nước – doanh nghiệp – viện trường, coi đây là động lực chính để công nghệ nội địa có đất phát triển. Thứ ba, xây dựng các không gian thử nghiệm chính sách và công nghệ ở quy mô đô thị, ngành nghề hoặc địa phương, nơi các mô hình mới có thể được kiểm chứng trước khi nhân rộng.
Chuyển đổi số của Việt Nam, nếu được dẫn dắt bởi thể chế kịp thời, lựa chọn công nghệ đúng trọng tâm và tư tưởng định hướng rõ ràng, sẽ không chỉ giúp quốc gia theo kịp xu thế toàn cầu mà còn mở ra cơ hội tham gia sâu vào hệ sinh thái công nghệ quốc tế. Con đường phía trước còn nhiều thách thức, nhưng những tín hiệu đang xuất hiện cho thấy Việt Nam đang dịch chuyển từ tư duy “tiếp nhận” sang “kiến tạo”, từ sử dụng công nghệ sang tự định nghĩa vai trò của mình trong kỷ nguyên AI.
Đọc ngay các bài báo sau đây để củng cố thêm góc nhìn toàn diện
Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng: "Việt Nam nên có triết học về AI"
"Khoa học trả lời câu hỏi "chúng ta có thể làm gì", nhưng triết học giúp trả lời câu hỏi lớn hơn là "chúng ta nên làm gì" trong thời đại AI, theo Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng.
Thông điệp được Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng đưa ra tại buổi làm việc với Viện Triết học, thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, chiều 6/1. Trong hơn ba giờ làm việc, ông cùng lãnh đạo một số đơn vị trong Bộ dành phần lớn thời gian để nghe chia sẻ, giải đáp thắc mắc cũng như gỡ khó cho một số vấn đề trong hoạt động nghiên cứu triết học nói riêng, khoa học xã hội nói chung tại Việt Nam."
Sáu công nghệ chiến lược ưu tiên triển khai ngay
"Trợ lý ảo, robot tự hành, UAV, 5G, AI camera và mạng blockchain là các sản phẩm công nghệ chiến lược được Chính phủ ưu tiên triển khai ngay.
Thủ tướng vừa phê duyệt Chương trình khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo quốc gia phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược ưu tiên triển khai ngay."
Không để các Luật về khoa học, công nghệ chờ nghị định, thông tư
"Bộ Khoa học và Công nghệ đang gấp rút soạn thảo các nghị định, thông tư hướng dẫn 5 luật mới, ban hành cùng lúc các Luật đã thông qua có hiệu lực, theo bà Nguyễn Như Quỳnh."
Tiếp tục đọc Theo chân RIDE để hiểu hơn về cách vận hành trong thời đại số!
Bạn muốn nâng cao kiến thức về chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và trí tuệ nhân tạo?