Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc cách học tập của học sinh, đặc biệt ở bậc trung học – nơi các em bắt đầu hình thành tư duy độc lập và định hướng nghề nghiệp. AI mang lại nhiều lợi ích rõ rệt như hỗ trợ tra cứu thông tin, cá nhân hóa nội dung học tập, cải thiện tốc độ và hiệu quả hoàn thành nhiệm vụ học tập. Tuy nhiên, song hành với những lợi ích đó là nguy cơ lạm dụng AI ngày càng gia tăng, đặt ra thách thức lớn đối với chất lượng giáo dục và sự phát triển năng lực thực chất của người học.
KIỂM SOÁT VIỆC SỬ DỤNG AI TRONG
HỌC TẬP CỦA HỌC SINH
Mấu chốt của vấn đề nằm ở khoảng cách giữa mức độ tiện lợi ngày càng cao của các công cụ AI và năng lực tự học, tư duy phản biện của học sinh – những năng lực vẫn đang trong quá trình hình thành và phát triển. Khi AI có thể nhanh chóng tạo ra bài luận, giải bài tập hay đưa ra câu trả lời “có vẻ đúng”, học sinh rất dễ chuyển từ vai trò chủ động sang thụ động, sử dụng AI như một công cụ thay thế tư duy thay vì công cụ hỗ trợ tư duy. Nếu không có sự kiểm soát phù hợp, quá trình học tập có nguy cơ bị rút ngắn thành hành vi “sao chép – chỉnh sửa – nộp bài”, làm suy giảm khả năng phân tích, sáng tạo và tự chịu trách nhiệm của người học.
Trong bối cảnh đó, việc cấm đoán hoàn toàn AI trong học tập không phải là giải pháp khả thi, bởi AI đã và đang trở thành một phần không thể tách rời của đời sống học tập và lao động trong tương lai. Ngược lại, việc cho phép sử dụng AI một cách tự do, thiếu hướng dẫn và giám sát cũng tiềm ẩn nhiều rủi ro về đạo đức học thuật, gian lận, phụ thuộc công nghệ và sai lệch nhận thức. Điều này cho thấy nhu cầu cấp thiết phải xây dựng một cơ chế kiểm soát AI trong học tập theo hướng linh hoạt, có trách nhiệm và lấy người học làm trung tâm.
Từ góc độ đó, các công cụ AI hỗ trợ kiểm soát việc sử dụng AI trong học tập đang được quan tâm như một giải pháp tiềm năng nhằm góp phần điều chỉnh hành vi sử dụng công nghệ của người học. Các công cụ này không nhằm mục đích “giám sát” hay “trừng phạt” học sinh, mà đóng vai trò như một hệ thống hỗ trợ giáo dục, giúp ghi nhận quá trình học tập với AI: học sinh đã đặt câu hỏi gì, AI hỗ trợ ở mức độ nào, phần nào là sản phẩm tư duy của học sinh và cách các em đánh giá, chỉnh sửa kết quả do AI gợi ý. Qua đó, giáo viên có cơ sở đánh giá năng lực thực chất, còn học sinh được định hướng sử dụng AI một cách minh bạch và có trách nhiệm.
Tuy nhiên, việc triển khai các công cụ AI kiểm soát trong học tập được các bên liên quan tiếp nhận theo những cách khác nhau. Giáo viên có thể đón nhận công cụ như một giải pháp hỗ trợ quản lý lớp học và đánh giá công bằng hơn, nhưng đồng thời lo ngại về gánh nặng công việc và yêu cầu kỹ năng mới. Học sinh có thể xem đây là sự hạn chế tự do, song cũng có thể nhận thức được giá trị của việc học thật, làm thật nếu được truyền thông và hướng dẫn đúng cách. Phụ huynh thường kỳ vọng công cụ này giúp hạn chế gian lận và phụ thuộc công nghệ, nhưng cũng quan tâm đến vấn đề quyền riêng tư và dữ liệu cá nhân. Về phía nhà trường và cơ quan quản lý, bài toán đặt ra là làm sao cân bằng giữa đổi mới công nghệ, hiệu quả quản lý và các nguyên tắc đạo đức giáo dục.
Do đó, insight quan trọng không nằm ở việc có nên kiểm soát AI hay không, mà ở câu hỏi kiểm soát như thế nào để không triệt tiêu động lực học tập, đồng thời vẫn bảo vệ được giá trị cốt lõi của giáo dục. Kiểm soát AI trong học tập cần được hiểu là quá trình định hướng hành vi sử dụng, xây dựng chuẩn mực, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của người học, thay vì áp đặt rào cản kỹ thuật cứng nhắc.
Từ góc độ nghiên cứu và chính sách, điều này đòi hỏi một cách tiếp cận tổng thể: kết hợp giữa công cụ AI kiểm soát, quy định học thuật rõ ràng, đào tạo giáo viên, giáo dục đạo đức AI cho học sinh và sự đồng thuận của các bên liên quan. Chỉ khi đó, AI mới thực sự trở thành công cụ hỗ trợ nâng cao chất lượng học tập, thay vì là yếu tố làm xói mòn năng lực tư duy và tính trung thực học thuật của thế hệ trẻ.