Đặt vấn đề: Khi tri thức trở thành nền tảng của tăng trưởng
Sự chuyển dịch sang nền kinh tế số đang làm thay đổi căn bản cách thức tạo ra giá trị trong nền kinh tế hiện đại. Nếu trong mô hình phát triển truyền thống, tăng trưởng chủ yếu dựa trên vốn, tài nguyên và lao động, thì trong nền kinh tế số, tri thức, dữ liệu và năng lực đổi mới sáng tạo trở thành nguồn lực quyết định.
Điểm khác biệt căn bản của kinh tế số không nằm ở việc ứng dụng công nghệ, mà ở chỗ khả năng tổ chức, khai thác và chuyển hóa tri thức thành năng suất và giá trị gia tăng. Nói cách khác, công nghệ chỉ là điều kiện cần, trong khi tri thức mới là điều kiện đủ để tạo ra tăng trưởng bền vững.
Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số tại Việt Nam không thể chỉ được hiểu là quá trình số hóa hoạt động hay ứng dụng các nền tảng công nghệ mới, mà cần được nhìn nhận như một quá trình tái cấu trúc toàn diện dựa trên tri thức và đổi mới sáng tạo.
Tri thức như một dạng vốn chiến lược của nền kinh tế số
Trong nền kinh tế số, tri thức không còn đơn thuần là nguồn lực hỗ trợ mà đã trở thành một dạng vốn chiến lược, có vai trò tương đương – thậm chí vượt trội – so với vốn tài chính hay tài nguyên vật chất.
Tri thức ở đây được hiểu theo nghĩa rộng: bao gồm năng lực tư duy, khả năng tiếp cận và xử lý thông tin, kỹ năng sử dụng công nghệ, năng lực phân tích dữ liệu và khả năng học hỏi liên tục của tổ chức. Khác với các yếu tố đầu vào truyền thống, tri thức không bị hao mòn khi sử dụng mà ngược lại, càng được khai thác hiệu quả thì giá trị càng gia tăng.
Trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu, nơi công nghệ có thể được mua hoặc sao chép trong thời gian ngắn, chính năng lực tri thức mới tạo ra sự khác biệt bền vững. Hai doanh nghiệp có thể sử dụng cùng một công nghệ, nhưng kết quả hoàn toàn khác nhau tùy thuộc vào trình độ nhân lực, năng lực quản trị và khả năng ra quyết định dựa trên tri thức.
Nói cách khác, trong nền kinh tế số, lợi thế cạnh tranh không nằm ở “có công nghệ hay không”, mà ở “hiểu công nghệ đến mức nào và sử dụng nó ra sao”.
Đổi mới sáng tạo trong kỷ nguyên AI và dữ liệu: Con người là trung tâm
Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn và các nền tảng số đang mở ra những cơ hội chưa từng có cho đổi mới sáng tạo. Tuy nhiên, một nhận thức cần được làm rõ là: AI không tự tạo ra đổi mới sáng tạo.
Thực tiễn cho thấy, nhiều tổ chức đầu tư lớn cho công nghệ nhưng hiệu quả đạt được còn hạn chế. Nguyên nhân không nằm ở công nghệ, mà ở việc thiếu dữ liệu chất lượng, thiếu nhân lực có năng lực phân tích và đặc biệt là thiếu tư duy quản trị phù hợp.
AI chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đặt trong một hệ sinh thái tri thức hoàn chỉnh, nơi con người có đủ năng lực để:
- Xác định đúng vấn đề cần giải quyết
- Khai thác và diễn giải dữ liệu
- Chuyển hóa kết quả phân tích thành quyết định quản trị
Do đó, trong nền kinh tế số, đổi mới sáng tạo không bắt đầu từ công nghệ, mà bắt đầu từ con người và tri thức. Công nghệ chỉ đóng vai trò khuếch đại năng lực tư duy và ra quyết định của con người.
Thực tiễn Việt Nam: Khoảng cách giữa tiềm năng và năng lực hiện thực hóa
Việt Nam đang sở hữu nhiều điều kiện thuận lợi để phát triển kinh tế số như dân số trẻ, mức độ tiếp cận công nghệ cao và sự quan tâm mạnh mẽ từ phía Nhà nước. Tuy nhiên, thực tiễn triển khai cho thấy vẫn tồn tại một khoảng cách đáng kể giữa tiềm năng và kết quả đạt được.
Nhiều doanh nghiệp tiếp cận chuyển đổi số theo hướng thiên về công nghệ, thiếu chiến lược phát triển tri thức dài hạn. Hệ quả là không ít trường hợp “có hệ thống nhưng không có năng lực khai thác”, “có dữ liệu nhưng không tạo ra tri thức”, hoặc “đầu tư lớn nhưng hiệu quả thấp”.
Thực trạng này phản ánh một vấn đề cốt lõi: chuyển đổi số đang được nhìn nhận như một bài toán công nghệ, trong khi bản chất của nó là bài toán về tri thức và năng lực tổ chức.
Định hướng phát triển: Lấy tri thức làm trung tâm của đổi mới sáng tạo
Để tri thức và đổi mới sáng tạo thực sự trở thành động lực phát triển kinh tế số, cần một cách tiếp cận mang tính hệ thống và dài hạn.
Thứ nhất, cần xác lập phát triển tri thức là trụ cột chiến lược trong quản trị doanh nghiệp. Đào tạo nguồn nhân lực, nâng cao năng lực số và xây dựng văn hóa học tập liên tục phải được coi là đầu tư mang tính quyết định.
Thứ hai, đổi mới sáng tạo cần xuất phát từ các vấn đề thực tiễn của doanh nghiệp, gắn với hiệu quả vận hành và chất lượng ra quyết định, thay vì chạy theo xu hướng công nghệ.
Thứ ba, cần xây dựng môi trường khuyến khích học hỏi, thử nghiệm và chấp nhận đổi mới. Đây là điều kiện tiên quyết để hình thành năng lực đổi mới bền vững.
Thứ tư, tăng cường liên kết giữa doanh nghiệp – viện nghiên cứu – cơ sở đào tạo nhằm rút ngắn khoảng cách giữa tri thức học thuật và thực tiễn sản xuất – kinh doanh.
Kết luận
Trong kỷ nguyên kinh tế số, tri thức không còn là yếu tố hỗ trợ mà đã trở thành nền tảng cốt lõi quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và quốc gia. Đổi mới sáng tạo, đặc biệt trong bối cảnh AI và dữ liệu phát triển mạnh mẽ, chỉ có thể bền vững khi được đặt trên nền tảng tri thức vững chắc và tư duy phát triển dài hạn.
Có thể khẳng định rằng: doanh nghiệp nào làm chủ được tri thức sẽ làm chủ được công nghệ; và doanh nghiệp nào làm chủ được công nghệ sẽ làm chủ được tương lai.