Sự hiện diện ngày càng rõ nét của trí tuệ nhân tạo (AI) trong giáo dục đang đặt ra một yêu cầu cấp thiết: không chỉ sử dụng AI hiệu quả, mà phải sử dụng AI một cách minh bạch và có trách nhiệm. Khi AI tham gia vào quá trình dạy – học, từ soạn bài, đánh giá, cá nhân hóa nội dung cho đến hỗ trợ học sinh hoàn thành nhiệm vụ học tập, ranh giới giữa hỗ trợ và thay thế tư duy trở nên mong manh. Nếu thiếu minh bạch, AI có thể làm xói mòn niềm tin giáo dục, khiến người học phụ thuộc vào công nghệ mà không nhận thức đầy đủ về cách công cụ này tạo ra kết quả, cũng như trách nhiệm của con người trong việc kiểm soát và đánh giá những kết quả đó.
Trong bối cảnh này, việc xây dựng Bộ tài liệu Đạo đức AI và Trách nhiệm xã hội trong giáo dục không chỉ nhằm thiết lập các chuẩn mực sử dụng AI, mà quan trọng hơn là tạo ra một khung minh bạch chung cho toàn bộ hệ sinh thái giáo dục. Minh bạch ở đây không đơn thuần là công khai việc “có sử dụng AI hay không”, mà bao gồm việc làm rõ AI được sử dụng vào mục đích gì, ở mức độ nào, ai chịu trách nhiệm về kết quả, và người học cần hiểu vai trò của mình ở đâu trong quá trình đó. Khi các yếu tố này được làm rõ, AI không còn là một “hộp đen” khó kiểm soát, mà trở thành một công cụ có thể giám sát, đánh giá và điều chỉnh.
Bộ tài liệu được thiết kế gồm bốn chương liên kết chặt chẽ với nhau: từ việc xác lập các nguyên tắc và giá trị cốt lõi của đạo đức AI; hướng dẫn giáo viên sử dụng AI một cách có trách nhiệm và minh bạch trong công việc chuyên môn; định hướng học sinh sử dụng AI đúng mục đích, phân biệt giữa hỗ trợ học tập và lạm dụng; đến việc xây dựng văn hóa sử dụng AI có trách nhiệm trong toàn trường học, thay thế tư duy cấm đoán bằng cơ chế đồng thuận và tự điều chỉnh. Việc giới thiệu bốn chương này không nhằm tạo thêm quy định, mà nhằm hình thành một ngôn ngữ chung về cách AI được hiểu và được sử dụng trong giáo dục.
Trong toàn bộ cấu trúc đó, minh bạch được xem là nguyên tắc xuyên suốt. Với giáo viên, minh bạch giúp duy trì vai trò sư phạm trong bối cảnh AI ngày càng “thông minh”, thông qua việc giải thích rõ cho học sinh khi nào AI được sử dụng, dữ liệu nào được thu thập, và đâu là phần đánh giá dựa trên năng lực thực sự của người học. Với học sinh, minh bạch giúp các em hiểu rằng AI không phải là nguồn chân lý tuyệt đối, mà là công cụ cần được kiểm chứng, phản biện và bổ sung bằng tư duy cá nhân. Với nhà trường và phụ huynh, minh bạch là nền tảng để xây dựng niềm tin, bảo đảm rằng việc ứng dụng AI không xâm phạm quyền riêng tư, không tạo ra bất công trong đánh giá và không làm sai lệch mục tiêu giáo dục.
Từ góc độ trách nhiệm xã hội, minh bạch còn đóng vai trò như một cơ chế phòng ngừa rủi ro. Khi cách thức sử dụng AI được công khai và giải thích rõ ràng, các hành vi lạm dụng, gian lận hay đổ lỗi cho công nghệ sẽ khó có “vùng xám” để tồn tại. Trách nhiệm không bị đẩy cho thuật toán, mà được phân bổ rõ ràng giữa người thiết kế chính sách, người giảng dạy và người học. Đây chính là điểm khác biệt căn bản giữa kiểm soát AI bằng công cụ kỹ thuật và kiểm soát AI bằng nền tảng đạo đức.
Có thể nói, Bộ tài liệu Đạo đức AI và Trách nhiệm xã hội không nhằm làm chậm quá trình đổi mới giáo dục, mà nhằm bảo đảm rằng đổi mới đó diễn ra một cách có định hướng. Trong một môi trường giáo dục mà AI ngày càng hiện diện sâu rộng, minh bạch không chỉ là nguyên tắc quản lý, mà là điều kiện cần để bảo vệ năng lực tư duy độc lập, sự công bằng và giá trị con người. Khi minh bạch được đặt đúng vị trí trung tâm, AI sẽ không làm lu mờ vai trò của giáo dục, mà trở thành chất xúc tác giúp giáo dục phát triển bền vững và có trách nhiệm hơn.